Kalibrasyon Cihazı
Kalibrasyon Cihazı Nedir? Kalibratör, Referans Standart ve Seçim Rehberi
Kalibrasyon cihazı; bir ölçüm cihazının gösterdiği veya ürettiği değerleri değerlendirmek için kullanılan referans cihaz, kalibratör, ölçüm standardı ya da ölçüm sistemidir. Doğru kalibrasyon cihazı seçimi; ölçüm aralığı, ölçüm belirsizliği, çözünürlük, kararlılık ve metrolojik izlenebilirlik birlikte değerlendirilerek yapılır.
Kalibrasyon Cihazı Nedir?
Kalibrasyon cihazı, başka bir ölçüm cihazının göstergesini veya çıkışını değerlendirmek amacıyla kullanılan referans cihaz, ölçüm standardı, kalibratör ya da ölçüm sistemidir. Kalibrasyon cihazı belirli bir fiziksel büyüklüğü güvenilir biçimde üretir, ölçer veya temsil eder. Kalibre edilen cihazın gösterdiği değer ile referans değer karşılaştırılır; sapma ve ölçüm belirsizliği raporlanır.
Günlük kullanımda “kalibrasyon cihazı” ifadesi geniş anlamda kullanılır. Bazı kişiler kalibrasyona gönderilecek ölçüm cihazını, bazı kişiler ise kalibrasyon işlemini gerçekleştirmek için kullanılan referans cihazı bu ifadeyle tanımlar. Teknik iletişimde bu iki anlam birbirinden ayrılmalıdır.
Kalibrasyon Cihazı ile İlgili Temel Kavramlar
Kalibrasyon cihazı seçimini doğru anlamak için metroloji terminolojisinin dikkatli kullanılması gerekir. Uluslararası Metroloji Sözlüğü VIM, kalibrasyonu; belirli koşullar altında ölçüm standartlarının sağladığı değerler ve belirsizlikler ile ölçüm cihazının göstergeleri arasında ilişki kurulmasını içeren teknik işlem olarak tanımlar. VIM ayrıca kalibrasyonun ayar işlemiyle karıştırılmaması gerektiğini açıkça belirtir.
VIM’de “kalibratör”, kalibrasyonda kullanılan ölçüm standardı olarak tanımlanır. Ancak bu terimin yalnızca belirli alanlarda kullanıldığı da ifade edilir. Bu nedenle bir laboratuvarda kalibrasyon cihazı; elektronik bir kalibratör, referans termometre, blok mastar, kütle seti, pistonlu basınç standardı veya bir ölçüm sistemi olabilir.
| Kavram | Teknik anlamı | Uygulamadaki örnek |
|---|---|---|
| Kalibrasyon | Referansın sağladığı değerler ile ölçüm cihazının göstergeleri arasında ilişki kurulması ve bu ilişkinin ölçüm sonucu elde etmek için kullanılması | Multimetrenin gösterdiği 10 V değerinin referans elektriksel kalibratörün uyguladığı değerle karşılaştırılması |
| Kalibratör | Kalibrasyonda kullanılan ölçüm standardı | Multifonksiyon elektriksel kalibratör, proses kalibratörü, loop kalibratörü |
| Ölçüm standardı | Belirli bir büyüklüğün tanımını, atanmış değeri ve ilişkili ölçüm belirsizliğiyle birlikte referans olarak gerçekleştiren araç veya sistem | Referans kütle, blok mastar, referans termometre, referans basınç standardı |
| Referans ölçüm standardı | Bir kuruluşta veya belirli bir yerde aynı tür büyüklükteki diğer standartların kalibrasyonu için ayrılmış ölçüm standardı | Laboratuvarın çalışma standartlarını kalibre etmek için koruduğu üst seviye referans cihaz |
| Çalışma standardı | Ölçüm cihazlarını veya ölçüm sistemlerini rutin olarak kalibre etmek ya da doğrulamak için kullanılan standart | Sahada veya laboratuvarda günlük kalibrasyonlarda kullanılan referans cihaz |
| Kalibre edilen cihaz | Ölçüm performansı referansla karşılaştırılan cihaz | Manometre, termometre, kumpas, multimetre, terazi, data logger |
Kalibrasyon Cihazı, Ölçüm Cihazı ve Kalibratör Arasındaki Fark Nedir?
Bir cihazın hangi rolde kullanıldığı, yalnızca cihazın marka ve modeline bağlı değildir. Aynı cihaz bir kuruluşta günlük ölçümlerde kullanılan ekipman olabilirken, başka bir ölçüm zincirinde çalışma standardı olarak görev yapabilir. Teknik rol; kullanım amacı, kalibrasyon seviyesi, ölçüm belirsizliği ve kalite sistemi içinde belirlenir.
Örneğin yüksek doğruluklu bir dijital multimetre, bir elektronik laboratuvarında referans cihaz olarak kullanılabilir. Aynı model başka bir işletmede proses ölçümlerinde kullanılan rutin ölçüm cihazı olabilir. Benzer şekilde hassas bir termometre, sıcaklık banyosunda referans sensör olarak görev yapabilir; fakat başka bir proses alanında izleme cihazı olarak kullanılabilir.
Kalibrasyona tabi ölçüm cihazı
Üretim, laboratuvar, bakım, sağlık veya kalite kontrol sürecinde ölçüm yapan cihazdır. Performansı belirli periyotlarda referansla karşılaştırılır.
Kalibratör veya referans sistem
Kalibrasyon sırasında karşılaştırma değeri sağlayan ölçüm standardıdır. Kendi kalibrasyon durumu ve belirsizliği sürekli kontrol edilmelidir.
Kalibrasyon Cihazı Türleri Nelerdir?
Kalibrasyon cihazı seçimi, ölçülen fiziksel büyüklüğe göre yapılır. Tek bir cihaz bütün ölçüm alanlarını kapsamaz. Elektriksel büyüklükler, sıcaklık, basınç, kütle, boyut, kuvvet, tork, nem, hacim, zaman ve frekans gibi alanlarda farklı referans cihazlar ve standartlar kullanılır.
| Ölçüm alanı | Kalibrasyon cihazı veya referans standart örnekleri | Kalibre edilen cihaz örnekleri | Değerlendirilen temel büyüklükler |
|---|---|---|---|
| Elektriksel ölçümler | Multifonksiyon kalibratör, hassas multimetre, referans direnç, frekans standardı, osiloskop kalibratörü | Multimetre, voltmetre, ampermetre, pens ampermetre, ohmmetre, osiloskop, güç kaynağı | Gerilim, akım, direnç, frekans, zaman, kapasitans, endüktans, güç |
| Basınç ölçümleri | Pistonlu basınç standardı, referans manometre, basınç kontrolörü, basınç kalibratörü, vakum referansı | Manometre, vakummetre, basınç transmitteri, basınç switchi, fark basınç ölçer | Basınç, vakum, fark basınç, elektriksel çıkış sinyali |
| Sıcaklık ölçümleri | Referans termometre, direnç termometresi, sıcaklık banyosu, kuru blok kalibratör, referans ısıl çift | Termometre, Pt100, termokupl, data logger, sıcaklık göstergesi, sıcaklık transmitteri | Sıcaklık, gösterge sapması, sensör davranışı, homojenlik |
| Nem ölçümleri | Referans nem ölçer, nem jeneratörü, kontrollü nem kabini, tuz çözeltileri ve uygun referans sistemler | Termohigrometre, nem data logger, nem sensörü, nem transmitteri | Bağıl nem, sıcaklık, kararlılık |
| Boyutsal ölçümler | Blok mastar, mastar pimleri, yüzey pleyti, referans cetvel, optik veya mekanik referans sistemler | Kumpas, mikrometre, mihengir, ölçü saati, şerit metre, sentil, komparatör | Uzunluk, çap, kalınlık, yükseklik, düzlemsellik, gösterge sapması |
| Kütle ve tartım | Sınıflandırılmış referans kütleler, kütle setleri, uygun yük uygulama sistemleri | Analitik terazi, hassas terazi, kantar, tartım sistemi, loadcell sistemi | Kütle, gösterge hatası, tekrarlanabilirlik, eksantrik yükleme |
| Kuvvet ve tork | Referans yük hücresi, kuvvet standardı, tork transdüseri, tork analizörü, uygun yükleme sistemi | Çekme-basma cihazı, dinamometre, torkmetre, tork anahtarı, beton test presi | Kuvvet, tork, yük, gösterge sapması |
| Hacimsel ölçümler | Referans terazi, su sıcaklığı ölçüm sistemi, gravimetrik ölçüm düzeni, referans hacim ölçüleri | Pipet, büret, balon joje, mezür, dispenser, pistonlu hacim cihazları | Hacim, sıcaklık, kütle-hacim dönüşümü |
| Zaman ve frekans | Referans frekans standardı, sinyal jeneratörü, zaman ölçüm sistemi | Timer, kronometre, frekans sayacı, devir ölçer, elektronik test cihazları | Zaman, frekans, periyot, devir |
Elektriksel cihazlar için elektriksel kalibrasyon, basınç ölçüm sistemleri için basınç kalibrasyonu ve sıcaklık sensörleri için sıcaklık kalibrasyonu sayfaları ayrıntılı kapsam bilgisi sunar.
Kalibrasyon Cihazı Nasıl Seçilir?
Kalibrasyon cihazı satın alırken veya bir kalibrasyon hizmetinde kullanılacak referans sistemi belirlerken yalnızca ekran çözünürlüğüne veya katalogda yazan doğruluk ifadesine bakmak yeterli değildir. Seçim, ölçüm amacına ve kalibre edilecek cihazın performans seviyesine göre yapılmalıdır.
Ölçüm aralığı
Kalibrasyon cihazı, değerlendirilecek cihazın kullanım aralığını kapsamalıdır. Yalnızca maksimum kapasiteye bakılmamalı; kritik alt ve ara noktalar da kontrol edilmelidir.
Ölçüm belirsizliği
Referans cihazın belirsizliği, hedeflenen ölçüm kalitesiyle uyumlu olmalıdır. Referans sistemin belirsizliği yetersizse anlamlı bir karşılaştırma yapılamaz.
Çözünürlük
Gösterilen en küçük basamak önemlidir; ancak çözünürlük tek başına doğruluk anlamına gelmez. Yüksek çözünürlüklü bir cihazın belirsizliği ayrıca değerlendirilmelidir.
Kararlılık ve sürüklenme
Referans cihazın zaman içinde gösterdiği değişim izlenmelidir. Kalibrasyon geçmişi, ara kontroller ve kontrol grafikleri seçim sürecini destekler.
Çevre şartları
Sıcaklık, bağıl nem, titreşim, elektromanyetik etkiler, hava akımı ve kurulum biçimi ölçüm sonucunu etkileyebilir.
Bağlantılar ve aksesuarlar
Prob, kablo, adaptör, hortum, bağlantı elemanı ve yazılım ölçüm zincirinin parçasıdır. Cihaz tek başına değerlendirilmemelidir.
Taşınabilirlik
Yerinde kalibrasyon yapılacaksa cihazın taşıma koşulları, güç kaynağı, dayanımı, ısıl denge süresi ve kurulum gereksinimleri dikkate alınmalıdır.
Veri bütünlüğü
Dijital kayıt, kullanıcı yetkilendirmesi, raporlama biçimi, yazılım sürümü ve veri dışa aktarma seçenekleri kalite sistemi açısından değerlendirilmelidir.
Kalibrasyon Cihazında Metrolojik İzlenebilirlik Neden Önemlidir?
Metrolojik izlenebilirlik, bir ölçüm sonucunun dokümante edilmiş kesintisiz bir kalibrasyon zinciri aracılığıyla bir referansa bağlanabilmesi özelliğidir. Zincirde yer alan her kalibrasyon ölçüm belirsizliğine katkıda bulunur. Bu nedenle kalibrasyon cihazının yalnızca çalışıyor olması yeterli değildir; hangi referanslara bağlı olduğu ve hangi belirsizlikle kalibre edildiği bilinmelidir.
İzlenebilirlik, bir etiket veya genel ifade değildir. Kalibrasyon sertifikası, cihaz kimliği, seri numarası, ölçüm noktaları, referans cihazlar, ölçüm belirsizliği, çevre koşulları ve kalibrasyon zinciri birlikte değerlendirilmelidir.
Uluslararası birim sistemi ve tanımlar
Ölçüm zinciri, ilgili büyüklüğün tanımı ve uygun referans gerçekleştirmeleriyle ilişkilendirilir.
Ulusal veya üst seviye referans standartlar
Üst seviye ölçüm standartları, daha alt seviyedeki referansların kalibrasyonunu destekler.
Laboratuvar referans ve çalışma standartları
Laboratuvarın referans cihazları ve rutin kalibrasyonda kullandığı çalışma standartları uygun periyotlarla kalibre edilir.
Kalibre edilen ölçüm cihazı
İşletmede kullanılan cihaz, uygun referansla karşılaştırılır ve sonuçlar belirsizlik bilgisiyle birlikte raporlanır.
Kalibrasyon Cihazının Kendisi Neden Kalibre Edilmelidir?
Kalibrasyon cihazı başka cihazları değerlendirmek için kullanıldığı için kendi ölçüm performansı güvence altında olmalıdır. Referans cihazın değeri zaman içinde değişebilir. Elektronik bileşenlerde sürüklenme, mekanik standartlarda aşınma, sensörlerde yaşlanma, taşımada darbe, çevre etkileri ve uygunsuz kullanım ölçüm sonucunu etkileyebilir.
Bir referans cihazın geçmiş kalibrasyon sonuçları karşılaştırılmalı, gerekiyorsa ara kontroller yapılmalı ve cihazın kullanım durumu kayıt altına alınmalıdır. Kalibrasyon periyodu yalnızca takvim süresine göre değil; cihazın riskine, kullanım sıklığına, geçmiş sonuçlarına, üretici önerilerine ve kalite sistemi gerekliliklerine göre belirlenmelidir.
| Kontrol başlığı | Değerlendirilmesi gereken bilgiler | Olası risk |
|---|---|---|
| Kalibrasyon sertifikası | Cihaz kimliği, seri numarası, ölçüm noktaları, belirsizlik, tarih, referanslar | Geçersiz veya uygulamayı kapsamayan sertifika kullanılması |
| Kalibrasyon periyodu | Kullanım yoğunluğu, sürüklenme geçmişi, proses riski, ara kontrol sonuçları | Referans cihazın değişiminin geç fark edilmesi |
| Taşıma ve saklama | Darbe, titreşim, sıcaklık, bağıl nem, koruyucu kutu, stabilizasyon süresi | Sahaya taşınan cihazın ölçüm karakteristiğinin değişmesi |
| Aksesuar yönetimi | Prob, kablo, adaptör, bağlantı hortumu, sensör, yazılım sürümü | Ölçüm zincirinin eksik değerlendirilmesi |
| Ara kontroller | Kontrol standardı, tekrar ölçümü, kontrol grafiği, karşılaştırma ölçümleri | İki kalibrasyon arasındaki sürüklenmenin gözden kaçması |
Kalibrasyon Cihazı Kullanılarak Kalibrasyon Nasıl Yapılır?
Kalibrasyon yöntemi cihaz türüne göre değişir. Elektriksel bir multimetre ile mekanik bir kumpas aynı yöntemle kalibre edilmez. Buna rağmen doğru kalibrasyon süreci, belirli ortak teknik adımlar içerir.
Kalibre edilecek cihaz tanımlanır
Cihaz adı, marka-model, seri numarası, çözünürlük, ölçüm aralığı, kullanım amacı ve aksesuarlar kayıt altına alınır.
Uygun kalibrasyon cihazı seçilir
Referans sistemin ölçüm aralığı, ölçüm belirsizliği, kararlılığı ve izlenebilirliği kontrol edilir.
Çevre ve bağlantı koşulları hazırlanır
Sıcaklık, nem, titreşim, elektriksel bağlantılar, mekanik hizalama, prob ve adaptörler yöntem gerekliliklerine göre kontrol edilir.
Ölçüm noktaları belirlenir
Ölçüm aralığı, kullanım bölgeleri, üretici dokümanı, teknik prosedür ve müşteri ihtiyaçları dikkate alınır.
Karşılaştırmalı ölçümler gerçekleştirilir
Referans değer ile cihaz göstergesi karşılaştırılır. Gerekirse tekrarlı ölçümler, yükselen ve düşen değerler veya farklı fonksiyonlar değerlendirilir.
Belirsizlik hesaplanır
Referans cihaz, çözünürlük, tekrarlanabilirlik, çevre koşulları ve yönteme özgü diğer bileşenler değerlendirilir.
Sonuçlar raporlanır
Referans değerler, cihaz göstergeleri, sapmalar, ölçüm belirsizlikleri, kullanılan referanslar ve çevre şartları kalibrasyon sertifikasında sunulur.
Kalibrasyon Cihazı Satın Alırken Nelere Dikkat Edilmelidir?
Kalibrasyon cihazı satın almak yalnızca ürün seçimi değildir. Referans cihazın yaşam döngüsü maliyeti, periyodik kalibrasyonu, aksesuarları, yazılımı, eğitim gereksinimi, servis desteği ve kullanım amacına uygunluğu birlikte değerlendirilmelidir. Katalog özellikleri uygulamanın tamamını anlatmaz.
Teknik yeterlilik kontrolü
- Hangi büyüklükler ölçülecek veya üretilecek?
- Gerekli ölçüm aralıkları nelerdir?
- Hedeflenen ölçüm belirsizliği nedir?
- Çözünürlük ve kararlılık yeterli midir?
- Yerinde kullanım veya laboratuvar kullanımı mı planlanıyor?
- Prob, kablo ve bağlantı ekipmanları kapsama dâhil midir?
Yaşam döngüsü kontrolü
- Periyodik kalibrasyon maliyeti nedir?
- Kalibrasyon hizmeti hangi ölçüm noktalarını kapsar?
- Servis ve teknik destek erişilebilir midir?
- Yazılım lisansı veya güncelleme gereksinimi var mıdır?
- Taşıma, saklama ve sigorta koşulları nelerdir?
- Personel eğitimi ve prosedür doğrulaması gerekiyor mu?
Kalibrasyon Cihazları Hangi Sektörlerde Kullanılır?
Kalibrasyon cihazları, ölçüm sonucuna göre karar alınan bütün sektörlerde önem taşır. Üretim hattındaki bir basınç göstergesi, laboratuvardaki bir terazi, sağlık kuruluşundaki bir tıbbi cihaz veya enerji tesisindeki elektriksel ölçüm sistemi farklı referanslarla değerlendirilir.
Üretim ve kalite kontrol
Boyutsal ölçüm cihazları, teraziler, basınç göstergeleri, sıcaklık sensörleri ve elektriksel test cihazları üretim kararlarını destekler.
Laboratuvarlar
Analiz, deney ve kalite kontrol laboratuvarlarında kullanılan cihazların ölçüm sonuçları referans cihazlarla izlenebilir hâle getirilir.
Sağlık ve biyomedikal
Tıbbi cihazların ölçüm veya çıkış değerleri; uygun analizörler, simülatörler ve referans sistemlerle değerlendirilir.
Enerji ve elektrik
Multimetre, enerji analizörü, osiloskop, güç ölçer ve elektriksel güvenlik cihazları için uygun elektriksel referanslar kullanılır.
Lojistik ve soğuk zincir
Termometre, data logger, sıcaklık göstergesi ve nem ölçer cihazları kontrollü saklama ve taşıma süreçlerinde kullanılır.
Teknik servis ve bakım
Sahada kullanılan test cihazlarının güvenilirliği, bakım kararlarının doğruluğu ve arıza analizinin kalitesi açısından önemlidir.
Kalibrasyon Cihazı Kullanımında Sık Yapılan Hatalar
Kalibrasyonu ayar olarak anlatmak
Kalibrasyon, cihazın mevcut performansını karşılaştırmalı ölçümle ortaya koyar. Ayar ayrı işlemdir.
Çözünürlüğü doğruluk sanmak
Ekranda daha fazla basamak görünmesi, cihazın otomatik olarak daha düşük belirsizlikle ölçüm yaptığı anlamına gelmez.
Ölçüm aralığını eksik değerlendirmek
Referans cihaz yalnızca nominal kapasiteye göre değil, kullanılacak bütün kritik noktalara göre seçilmelidir.
Referans cihazın kalibrasyonunu ihmal etmek
Kalibrasyon cihazının sertifikası, belirsizliği ve periyodu kontrol edilmeden güvenilir bir ölçüm zinciri kurulamaz.
Aksesuarları ölçüm zincirinden çıkarmak
Prob, kablo, adaptör, hortum ve yazılım sonuçları etkileyebilir. Sistem bütün olarak değerlendirilmelidir.
Çevre şartlarını kayıt altına almamak
Sıcaklık, bağıl nem, titreşim, hava akımı ve elektromanyetik etkiler bazı ölçüm alanlarında kritik olabilir.
Akreditasyon kapsamını genellemek
Bir laboratuvarın akredite olması, bütün cihazlar ve bütün ölçüm aralıkları için otomatik kapsam anlamına gelmez.
Ara kontrol yapmamak
Referans cihazın iki kalibrasyon arasındaki sürüklenmesi, uygun ara kontrol yaklaşımı bulunmadığında geç fark edilebilir.
Samsun Merkezli Türkiye Geneli Kalibrasyon Hizmeti
Tetamet Kalibrasyon Merkezi, Samsun merkezli olarak Türkiye genelindeki işletmelerin endüstriyel ve biyomedikal ölçüm cihazlarına yönelik kalibrasyon taleplerini değerlendirir. Hizmet planlamasında cihaz adı, marka-model, seri numarası, ölçüm aralığı, çözünürlük, kullanım yeri ve talep edilen hizmet kapsamı birlikte ele alınır.
Kalibrasyon cihazı veya ölçüm cihazı listenizi ileterek uygun teknik kapsamın değerlendirilmesini talep edebilirsiniz. Akredite hizmet talebinde cihaz türü, parametre, ölçüm aralığı, metot ve güncel kapsam bilgisi ayrıca kontrol edilmelidir.
Kalibrasyon Cihazı Hakkında Sık Sorulan Sorular
Kalibrasyon cihazı nedir?
Kalibratör ne demektir?
Kalibrasyon cihazı ile ölçüm cihazı aynı mıdır?
Kalibrasyon cihazı neden kalibre edilir?
Kalibrasyon cihazı seçerken nelere dikkat edilir?
Kalibrasyon cihazının çözünürlüğü yeterli midir?
Kalibrasyon cihazı ile cihaz ayarı yapılır mı?
Akredite kalibrasyon talep ederken hangi bilgiler paylaşılmalıdır?
Kalibrasyon Cihazı ile İlgili Teknik Sayfalar
Kalibrasyon Cihazı Hakkında Yararlanılan Resmî Kaynaklar
- BIPM / JCGM VIM 3 — 2.39 Calibration
- BIPM / JCGM VIM 3 — 5.1 Measurement standard
- BIPM / JCGM VIM 3 — 5.6 Reference measurement standard
- BIPM / JCGM VIM 3 — 5.7 Working measurement standard
- BIPM / JCGM VIM 3 — 5.12 Calibrator
- BIPM / JCGM VIM 3 — 2.41 Metrological traceability
- ISO — ISO/IEC 17025:2017, deney ve kalibrasyon laboratuvarları için genel gereklilikler
- TÜBİTAK UME — Kalibrasyon ve deney hizmetleri listesi
Kalibrasyon cihazı seçimi ve hizmet kapsamı; cihaz türü, ölçüm aralığı, hedeflenen belirsizlik, üretici dokümanı, teknik prosedür ve güncel akreditasyon kapsamı birlikte değerlendirilerek belirlenmelidir.
Bu İçeriği Paylaşın
Kalibrasyon cihazı hakkında hazırlanan bu teknik rehberi ilgili kişilere iletebilirsiniz.
Kalibrasyon Cihazlarınız İçin Teknik Kapsamı Netleştirin
Referans cihaz, kalibratör veya ölçüm cihazı listenizi paylaşın. Cihaz türü, ölçüm aralığı ve hizmet kapsamına göre değerlendirme talep edin.